یکشنبه ، ۱۳۹۷/۰۷/۰۱

که‌ڵوێ (زابی بچووک) ده‌ بێنه‌وبه‌ره‌ی کێشه‌گه‌لی هیدرۆپۆلیتیک دا

ده‌توانین بڵێین که‌ ده‌سپێکی مێژووی کێشه ‌و نه‌حه‌واوه‌یی ژیانی مرۆڤ به‌ ده‌سپێکه‌ری کۆمه‌ڵگاکانی وه‌رزێڕی و گه‌شه‌ی نیشته‌جێیی له‌ شار دا گرێ دراوه‌، به‌ چه‌شنێک که‌ پێویستی مرۆڤ به‌ ئاو و قازانجه‌کانی ئه‌و ده‌ وه‌ده‌ست هێنانی ئه‌ ماکه‌ ژیانبه‌خشه‌
که‌ڵوێ (زابی بچووک) ده‌ بێنه‌وبه‌ره‌ی کێشه‌گه‌لی هیدرۆپۆلیتیک دا


نووسینی: که‌ریم خزری

پوخته‌‌

ده‌توانین بڵێین که‌ ده‌سپێکی مێژووی کێشه ‌و نه‌حه‌واوه‌یی ژیانی مرۆڤ به‌ ده‌سپێکه‌ری کۆمه‌ڵگاکانی وه‌رزێڕی و گه‌شه‌ی نیشته‌جێیی له‌ شار دا گرێ دراوه‌، به‌ چه‌شنێک که‌ پێویستی مرۆڤ به‌ ئاو و قازانجه‌کانی ئه‌و ده‌ وه‌ده‌ست هێنانی ئه‌ ماکه‌ ژیانبه‌خشه‌، وه‌ک سه‌ره‌تایه‌ک بۆ شه‌ڕ و نالێکی دێته‌ ئه‌ژمار. هه‌ڵبه‌زی(جهش) ئاپۆره‌ی دونیا هاوکات له‌گه‌ڵ شۆرشی سه‌وز که‌ ده‌ ئه‌و دا ده‌کارکردنی کودگه‌لی کیمیایی، تۆمگه‌لی چاک کراو، سه‌مه‌کانی مڵۆزمی روه‌که‌کان و ئاوداشتنی مووچه‌کان، هه‌نووکه‌ دونیای له‌ بواری که‌م بوونی ئاو و به‌رهه‌مهێنانی داهاتی کشتو کاڵی ده‌ مه‌ترسی هاویشتووه‌.  ده‌وری ئاو ده‌ به‌رهه‌مهێنانی که‌لوپه‌لی خوارده‌مه‌نی، ئه‌ویش ده‌ هه‌لومه‌رجی هه‌نووکه‌یی که‌ دونیا له‌گه‌ڵ داخوازی زێده‌تر بۆ وه‌ده‌ست هێنانی خوارده‌مه‌نی و هاوکات له‌گه‌ڵ که‌‌موکووڕی ئه‌و و له‌لایه‌کیش سه‌رچاوه‌گه‌لی پاوانی به‌رهه‌مهێنان، به‌ره‌وروو بۆته‌وه‌ ، بۆ هیچ که‌س شاراوه‌ نیه‌. هه‌رچه‌ند کێشه‌گه‌لی هیدرۆپۆلیتیکی سه‌رنجی زۆر یێک له‌ رێبه‌رانی دونیای بۆ لای خۆی راکێشاوه‌ و زور وڵاتی ده‌ مه‌ترسی شپرزی و شێواوی ڕۆناوه‌ و ته‌نانه‌ت جاروبار ئاسۆگه‌لی تاریک و ناله‌باری ،که‌ شیمانه‌ی شه‌ڕ و پێکدادانی بۆ ره‌چاو کراوه‌، کێشاوه‌ته‌وه‌، به‌ڵام وا وێده‌چی که هێشتا ئه‌و بابه‌ته‌ ره‌نگ و بۆنێکی به‌رچاوی به‌خۆوه‌ نه‌گرتووه‌. ولاتی ئێرانیش به‌ هۆی ‌ئه‌وه‌ که‌ خاوه‌نی چۆمگه‌لی سنوری له‌ خانه‌به‌ندی ئه‌و باس و خواسانه‌ جوێ نیه‌ و له‌و به‌ینه‌ش­دا چۆمی که‌ڵوێ(زابی بچووک) له‌ رێز یه‌کێک له‌ چۆمه‌ سنوریه‌کان هه‌ڵگری باسگه‌لی هیدرۆپۆلیتیکیه‌ که‌ ده‌ ئه‌و دا هه‌ر چه‌ند ئێران وه‌ک وڵاتێکی که‌ له‌ سه‌رووی ئه‌و چۆمه‌ هه‌ڵکه‌وتوه‌ و له‌و بواره‌وه‌ش له‌ کێشه‌کاندا له‌ لۆسه‌یه‌کی به‌ هێز باره‌مه‌نده‌ به‌ڵام به‌و حاڵه‌ش ناکرێت که‌ کێشه‌گه‌لی هیدرۆپۆلیتیک وه‌پشت گوێ بخرێت و سه‌رنجی پێ نه‌درێت.له‌و نوسراوه‌یه‌ دا تێده‌کۆشین که‌ دۆسیه‌ی چۆمی که‌ڵوێ له‌و ره‌هه‌نده‌وه‌ و له‌ نێوان کێشه‌گه‌لی هیدرۆپۆلیتیک دا تاو و توێ بکه‌ین.

نێزیکه‌ی 40 له‌ 100ی حه‌شامه‌تی دونیا ده‌ ناوچه‌گه‌لێک دا ده‌ژین که‌ ئاوه‌ڕۆی ئاوڕێژی(حوضه‌ های آبریز)       ئه‌وان له‌ نێوان دوو یا چه‌ند وڵات هاوبه‌شن. هه‌ر چه‌ند ئاو به‌ سانایی ده‌ سنووره‌کانی سیاسی گه‌ڕیانی هه‌یه‌ به‌ڵام ئه‌و وڵاتانه‌ی که‌ له‌ سه‌رووی ئاو هه‌ڵکه‌وتوون له‌ هه‌مبه‌ر وڵاتانی­تر که‌ له‌ پاشاو(پایاب) دا هه‌ڵکه‌وتوون بارودۆخێکی باشتریان هه‌یه‌. له‌ درێژه‌ دا بۆ پێداگری زیاتری کێشه‌کانی سه‌ر به‌ ئاو ئاماژه‌ به‌ چه‌ند وێنه‌یه‌ک ده‌که‌ین.

له‌ ئافریقا، 57 چۆم و ئاوه‌ڕۆی ئاوڕێژ هه‌ن  که‌ لانیکه‌م له‌ نێوان دوو وڵات دا هاوبه‌شن. له‌ نێوان ئه‌و ئاوه‌ڕۆیانه‌، ئاوه‌ڕۆی چۆمی نیل که‌ له‌ 8 وڵات دا تێده‌په‌ڕی، گرینگایه‌تیه‌کی ئیجگاری هه‌یه‌. به‌ تایبه‌تی وڵاته‌کانی میسر، ئیتیۆپی و سودان له‌سه‌ر بابه‌تی ئاو خاوه‌نی ئه‌زمونی په‌یوه‌ندیگه‌لی تاریک و نالێکن.هیندوستان له‌گه‌ڵ به‌نگلادش له‌ مه‌ڕ ئاوی گۆنگ، مه‌کزیک و ئامریکا له‌سه‌ر چۆمی کولۆرادۆ، مه‌جارستان و چک-ئسلواکی به‌ هۆی چۆمی دانووب،  تایله‌ند و ڤیتنام له‌ مه‌ڕ چۆمی مه‌کونگ کێشه‌گه‌لێکی درێژخایه‌ن و بنچینه‌ییان هه‌یه‌. کاتێک که‌ قسه‌ له‌ هه‌ڵه‌سوونه‌ و زۆربوونه‌وه‌ی ئاپۆره‌ و په‌یوه‌ندی ئه‌و له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مهاتوه‌کانی وه‌رزێڕی له‌گه‌ڵ ئاوداشتن و له‌ناوچونی سه‌رچاوه‌کا‌ن دێته‌گۆڕێ، وڵاته‌کانی رۆژهه‌ڵاتی ناوین له‌ سه‌رووی ئه‌و باسانه‌ راده‌وه‌ستن. گرفته‌کانی دیار و له‌به‌رچاو ده‌ سێ ئاوه‌ڕۆی چۆمه‌کانی ئۆردۆن، نیل ، دیجله‌ - فوڕات له‌ گرینگترینیان دێته‌ ئه‌ژمار.

ئیسڕائیل و ئۆردۆن و به‌شی داگیرکراوی قه‌راخی رۆژهه‌ڵات (کرانه‌ باختری) هه‌ر سێکیان له‌ ئاوه‌ڕۆی چۆمی ئۆردۆن که‌ڵک وه‌رده‌گرن. هه‌نووکه‌ باره‌وه‌رگرتنی سالانه‌ی ئیسڕائیل له‌ سه‌رچاوه‌کانی ئاوی ئه‌و وڵاته‌ رۆژ بۆ رۆژێ زێده‌تر ده‌بی، به‌ واتایه‌کی­تر ئه‌و وڵاته‌ له‌ سه‌ر چاوه‌کانی ئاوی خۆی زێده‌ له‌ مافی خۆی هه‌ڵگرتنی ئاوی هه‌یه‌. وا وێده‌چی که‌ به‌‌ هاتنی جوله‌که‌کانی تر ده‌ ده‌یه‌کانی داهاتوو ئه‌و وڵاته‌ له‌گه‌ڵ مه‌ترسی که‌م بوونی ئاو روبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌ و کێشه‌ی ئاو ده‌ زۆربوونی گرفته‌کانی نێوان ئیسڕائیل و سوریه‌( به‌رزایه‌کانی جۆلان) و لوبنان(گه‌ڵی بقاع) کارتێکردنێکی به‌رچاوی ده‌بێ. دۆخی تورکیه‌ و سوریه‌ و ئێڕاق که‌ زۆر کێشه‌ و ته‌نانه‌ت کارلێکی سه‌باره‌ت به‌ ئاوی لێ که‌وتۆته‌وه‌ باسێکی تێر و ته‌سه‌ل هه‌ڵده‌گری.  ده‌توانین زۆر گرفت و کێشه‌نێونه‌ته‌وه‌یه‌کانی له‌م ده‌سته‌یه‌ ده‌س­نیشان که‌ین و بیانخه‌ینه‌ به‌ر باس به‌ڵام ئه‌و باسه‌ لێره‌ ده‌بڕینه‌وه‌ و له‌و روانگه‌یه‌وه‌ یه‌کڕاست ده‌چینه‌ سه‌ر باس و شڕۆڤه‌ی ئاوه‌ڕۆی ئاوڕێژی که‌ڵوێ و گرفته‌کانی ئه‌و. 

ئاوه‌ڕۆی ئاوڕێژی چۆمی که‌ڵوێ له‌ بواری رامیاریه‌وه‌ بڕیتیه‌ له‌ ده‌ڤه‌ری  شارستانه‌ کانی پیرانشار و سه‌رده‌شت له‌ پارێزگای ئازه‌ربایجانی رۆژئاوا و بانه له‌ پارێزگای کو‌ردستان‌. چۆمی که‌ڵوێ له‌ رێز یه‌کێک له‌ گه‌وره‌ترین چۆمه‌کانی ئازه‌ربایجانی رۆژئاوا له‌ به‌رزایه‌کانی زنجیره‌ کێوه‌کانی زاگرۆس سه‌رچاوه‌ی گرتوه‌ و دوای تێپه‌ڕاندنی مه‌ودایه‌کی زۆر ده‌ڕژێته‌ ئاوه‌ڕۆی ئاوڕێژی که‌نداوی فارس. ئه‌و چۆمه‌ له‌ باکوره‌وه‌ تا باشور له‌ ئاوه‌ڕۆی تایبه‌ت به‌ خۆی رێژه‌وی هه‌یه‌ و دۆڵ و گه‌ڵیه‌کی گه‌وره‌ی پێکهێناوه‌ که‌ له‌ روانگه‌ی گشتی ده‌ راستی ، وه‌کو هه‌ڵکێش و زنه‌کێشی بنچینه‌یی ئاوی ناوچه‌ ، له‌ به‌رزایه‌کانی سنووریی سیاکێو سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ و دوای پێکه‌وه‌لکانی لک­گه‌لێکی زۆر به‌ گه‌ڵیه‌کی پڕلێژ به‌ره‌و ئیڕاق ده‌ڕوات. ئه‌و ئاوه‌ڕۆیه‌ ده‌ ده‌ڤه‌رێک به‌ ئاو و هه‌وای سارد و موعته‌دلی کوێستانی و له‌ ژێر کاریگه‌ری بارینی مه‌دیته‌رانه‌یی وه‌کو یه‌کێک له‌ پڕئاوترین ناوچه‌گه‌لی وڵات به‌ ده‌مای نێونجی 7/11 هه‌تا 3/13 ده‌ره‌جه‌ی سانتیگراد و بارینی 700 میلی لیتر هه‌ڵکه‌وتووه‌. سه‌رجه‌م پانایی ئه‌و ده‌ڤه‌ره‌ 4500 کیلۆمه‌تری موره‌به‌ع به‌ به‌رزایی نێونجی 1789 مه‌تر و لێژی نێونجی 66/1% ده‌بێ. له‌ سنووری ئێران و ئێراق چۆمی که‌ڵوێ به‌ دڕێژاییه‌کی نێزیک به‌ 45 کیلۆمه‌تر به‌شێک له‌ هێڵی سنووری پێک هێناوه‌ که‌ له‌و به‌ینه‌ دا چۆمه‌کانی بانه‌ ( چۆمان و...)  تێکه‌ڵی ده‌بنه‌وه‌ و له‌ ئاکام له‌ هه‌رێمی کوردستان ده‌ڕژێته‌ ئاوبه‌ندی دوکان. هه‌ر چه‌ند ده‌توانین بڵێین که‌ هێزی شیاوی وه‌دیهاتوی ئه‌و چۆمه‌ به‌ هۆی که‌مێتی زه‌ویگه‌لی وه‌رزێڕی و هه‌ڵکه‌وتنی  مووچه‌کانی شیاوی کشت و کاڵی ده‌ به‌رزاییه‌کانی سه‌رووتر له‌ چۆم و له‌ لایه‌کیش نه‌بوونی ده‌م و ده‌زگاگه‌لی تایبه‌ت به‌ راگوێزتنی ئاو له­سه‌ر ئه‌و چۆمه‌، ئاوی ئه‌و به‌ بێ هه‌ر چه‌شنه‌ قازانج و که‌ڵکێک وه‌ده‌ر ده‌که‌وێ، به‌ڵام ‌سه‌ره‌ڕای ئه‌و باسانه‌ش ساز کردنی ئاوبه‌ندگه‌لێک له‌سه‌ر لکه‌کانی لاوه‌کی و سه‌ره‌کی ئه‌و ده‌توانێت هه‌ڵایسێنه‌ری مشتومڕ و کێشه‌گه‌لێکی نێونه‌ته‌وه‌یی بۆ ئێران و دراوسێکه‌ی بیت.

چۆمی که‌ڵوێ به‌ درێژایی خۆیه‌وه‌ له‌ لکه‌کانی لاوه‌کی ئاوێکی فره‌ وه‌رده‌گری و ئینجا له‌ وڵات وه‌ده‌رده‌که‌وی. له‌ گرینگترینی ئه‌و لکانه‌ ده‌ دوو به‌شی رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوای ئاوه‌رۆ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ چۆمه‌کانی لاوه‌کی بادیناوێ ، سێڵوێ، خه‌رپاپ، په‌سوێ، هه‌نگه‌وێ، خدراوێ، چۆمان و ... بکه‌ین. هه‌نووکه‌ چالاکیه‌کانی پێویست بۆ چێکردنی ئاوبه‌نده‌کانی سێلوێ (که‌ ره‌نگه‌ ئاوه‌که‌ی بۆ ئاوه‌ڕۆی چۆمی گاده‌ر له‌ شنۆ و له‌ ئه‌نجامدا بۆ ده‌شتی سوڵدووزی نه‌غه‌ده‌ و ئاوه‌ڕۆی گۆلی ورمێ راگوێزترێ)،سوغانڵوو (له‌سه‌ر چۆمه‌ لاوه‌کیه‌کانی لاوێن، په‌سوێ و قه‌ڵاتێ)، ئاوبه‌ندی کۆڵه‌سه‌ی سه‌رده‌شت (له‌ خواره‌وه‌ی شاری سه‌رده‌شت) و چۆمان ده‌ ناوچه‌ی چاوه‌دێری پارێزگای کوردستان  ، له‌ ئارا دایه‌ و ده‌ داهاتوویه‌کی نێزیک دا بیچم و سیمای ژینگه‌ی ئه‌و ناوچانه‌ به‌ گشتی تووشی گۆڕانێکی به‌رچاو ده‌بیت.

باس له‌سه‌ر گۆڕانی سیمای ده‌ژه‌وارگه‌ی (اکولوژیک) ئه‌و هه‌رێمانه‌ باسێکی­تره‌ و ده‌رفه‌تێکی تری ده‌وێ به‌ڵام بێگومان به‌ ته‌واوبوونی کاروباری سازدانی ئه‌و به‌ربه‌ندانه‌ ئاوده‌یی(دبی) چۆمی که‌ڵوێ تووشی که‌مه‌و بوون و دابه‌زینێکی زۆر ده‌بێ، که‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ ده‌توانین گر‌فته‌کان پێوه‌ندیدار به‌ ئاوبه‌ندی دوکان و درێژه‌ی ئاوه‌ڕۆی زابی بچووک ده‌ ولاتی ئێراق دا وه‌به‌رچاو بخه‌ین. بێ­شک ئه‌و بابه‌ته‌ هه‌تا ئێستا دڵه‌خورپه‌ و نیگه‌رانیه‌کی زۆری له‌ لایه‌ن به‌رپرسانی ئێراق و حکومه‌تی هه‌رێمی کوردستانی لێکه‌وتۆته‌وه‌ و بابه‌تی زۆریه‌ک له‌ سه‌فه‌ره‌کان و وت و وێژه‌کانی دوو لایه‌نه‌ بووه‌. به‌ڵام هه‌ر چیه‌ک بێ ئه‌و ئاوبه‌ندانه خه‌ریکن ساز ده‌بن و ده‌بێ جۆری کارلێکه‌کان ده‌ داهاتوو دا ببینین ،چونکی هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی که‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاماژه‌مان پێ کرد ئه‌و ئاوبه‌ندانه‌ له‌ لایه‌ک ده‌توانن هه‌لێک بۆ هاوکاری نێونه‌ته‌وه‌یی بڕه‌خسێنن و له‌لاییکیش ده‌توانن سه‌ره‌تایه‌ک بن بۆ دمه‌ته‌قه‌ و کێشه‌گه‌لی گه‌وره‌ی داهاتوو. له‌ کۆتایی با ئه‌وه‌ بڵێین که‌ به‌ درووست کردنی ئه‌و به‌ربه‌ندانه‌ یان به‌ربه‌ندگه‌لێکی­تری له‌و چه‌شنه‌، هه‌ر دوو لایه‌ن ده‌ورگه‌لێکی نوێ له‌ دیپلۆماسی مۆدێرن ئه‌زموون ده‌که‌ن که‌ ده‌توانین پێی بڵێین دیپلۆماسی ئاو ( یان دیپلۆماسی به‌ هۆی ئاو).

سه‌رچاوه‌کان:

  1. آخرین واحه‌، آب مایه‌ حیات - پوستل،ساندرال-ترجمه‌ عبدالحسین وهاب زاده‌-انتشارات جهاد دانشگاهی مشهد
  2. آب شناسی-محمدرضا غفوری-سیدرضا مرتضوی-دانشگاه‌ تهران
  3. جغرافیای طبیعی کردستان موکریان- دکتر سعید خضری- انتشارات ناقوس
  4. بررسی وضعیت زیست محیطی روخانه‌ زاب- کریم خزری

 


2478
بازدید
6
نظرات
تاریخ ارسال : ۱۵:۳۴:۱۵ _ ۱۳۹۴/۰۹/۲۷
  • شیرکو:
    ۰۹:۴۶:۵۰ __ ۱۳۹۴/۰۹/۲۹

    هه ر بژی

  • یک دوست:
    ۱۲:۰۲:۴۲ __ ۱۳۹۴/۰۹/۲۹

    خبر از آمدنت بود، تورا نمی شناختم ولی آمدنت مژده ای بود برای من برای ذهن خسته ی من، برای این تکرار بی امان، تورا نمی شناختم ولی، امدنت را مژده داده بودن ، امدنت مبارک باشد برای من و هر کسی مثل من که دلشان را به لرزه انداخته ای

  • رامبد:
    ۱۰:۳۳:۱۶ __ ۱۳۹۴/۰۹/۳۰

    هر سه ر کو تو بن

  • روژان:
    ۰۸:۱۲:۲۳ __ ۱۳۹۴/۱۰/۰۱

    با اینکه متاسفانه یه کم خواندنش برای من سخت بود. چون اولین بار بود مقاله ی علمی با زبان کردی می خواندم . ولی واقعا با وجود سخت بودن آن تمام سعی خودم را کردم تا بیشترین استفاده را از آن ببرم . زاب خروشان زنده باد .

  • هه واربه ست:
    ۲۲:۱۱:۰۳ __ ۱۳۹۴/۰۹/۳۰

    هه بژی برای به ریز و زانا. هیوادارم له زانست و رینوینیه کانت، ئاموژگاریه کان که لکی پیویست وربگرین.

  • ئازاد بۆکانی:
    ۰۱:۳۸:۰۵ __ ۱۳۹۴/۱۰/۰۲

    دەست و قەڵمت هەر خۆش بێ جەنابی کاک کەریمی خزری بەڕێز ، وتارێکی جوان و ڕیک و پێک بو . وێڕای باری گرانی زانستی ، ڕازاندنەوەی بە زمانی کوردی جێگای ڕێز و پێ زانینی تایبەتی هەیە .


نظر خود را ارسال کنید


نام:
ایمیل:
دیدگاه:
کد امنیتی :


تمامی حقوق این سایت ، متعلق به وب سایت شنو پرس می باشد.
طراحی و برنامه نویسی : سورس کد