یکشنبه ، ۱۳۹۷/۰۷/۰۱

بانگه شه یه ک بو ناتوندوتیژی (عدم خشونت)

موهندس کارمچاند گاندی (11869-1948)ئه‌­گه‌­ر کو تا ئێستا ده‌ نێوماندا بوایه‌ 125سه‌دوبیست­وپێنج (ساڵ88* ته‌­مه‌­نی هه­بوو. به‌­ڵام سه‌­رده‌­مانێکه‌ که‌ ئه‌­و خاوه‌ن رۆحه‌ گه‌وره‌­یه‌ (مه‌­هاتما) به‌ خۆی و به‌ خاویه‌ سپێکه‌­ی و روخساری به‌­رده‌وام به‌ پێکه‌­نین...
 بانگه شه یه ک بو ناتوندوتیژی (عدم خشونت)


 حه‌­قیقه‌­تی گاندی

   و.که‌ریم خزری

 موهندس کارمچاند گاندی (11869-1948)ئه‌­گه‌­ر کو تا ئێستا ده‌ نێوماندا بوایه‌ 125سه‌دوبیست­وپێنج (ساڵ88* ته‌­مه‌­نی هه­بوو. به‌­ڵام سه‌­رده‌­مانێکه‌ که‌ ئه‌­و خاوه‌ن رۆحه‌ گه‌وره‌­یه‌ (مه‌­هاتما) به‌ خۆی و به‌ خاویه‌ سپێکه‌­ی و روخساری به‌­رده‌وام به‌ پێکه‌­نین ، که‌ سێبه‌ری سوکنایی به‌ سه‌ر ده‌­خوشی و نیگایه‌­ک که‌ له‌ بیر و هۆشێکی مه‌­زن سه‌­رچاوه‌­ی ده‌گرت ، له‌ نێو‌ ئێمه‌ دا ماڵئاوایی کردوه ، به‌­ڵام په‌یام و ئاکاری ئه‌­و کاریگه‌­ریه‌­کی قووڵ و له‌­ڕاده‌به­ده‌­ری له‌ سه‌­ر مێژوی هاوچه‌­رخی هێند و جیهان هه‌­بووه‌.

     به‌ بێ­شک ئێمه‌ هه‌مومان ناوی ئه‌و هیندیه‌مان بیستوه‌ و له‌گه‌ڵ سیمای ئه‌و نامۆ نین و ده‌زانین که‌ دژی ئیستیعماری به‌ریتانیا خه‌باتی کرد و له‌و رێگایه‌ش دا خۆی له‌ به‌کاربردنی شێوه‌گه‌لی مه‌رگ هێنه‌ر و توندوتیژی پاراست.زۆریه‌ک له‌ ئێمه‌ گانديمان تا ئه‌و ئاسته‌ له‌ ناو دڵمان به‌رز کردۆته‌وه‌ که‌ زێده‌تر هاوتا و تايبه‌ته‌ به‌ که‌سايه‌تيه‌ ئۆستوره‌يه‌کان. ئه‌و که‌سايه‌تيانه‌ی که‌ نێوبه‌ده‌ریان له‌ راپه‌ڕينیان له‌ رێگای به‌خته‌وه‌ری نه‌ته‌وه‌که‌یان و خێروبێري بۆ مرۆڤه‌کان سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. به‌ڵام ده‌ واقيع دا ئه‌و و‌ێنه‌یه‌ی که‌ جيهانی ئه‌وڕۆ له‌ گاندی سازی کردووه‌ ،زۆرتر ده‌ربڕی نه‌ناسیاوی ئه‌وه‌ هه‌تاکو ناسینی راسته‌قینه‌ی ئه‌و. ژیان و ئه‌ندێشه‌کانی ئه‌و به‌ باشی و تا راده‌یه‌کی زۆر نه‌ناسراون. بێ گومان فیلمی ریچاردئیتن­بورو (گاندی) به‌شێکی زۆر له‌ وێناکانی نالێکی مێژویی سه‌باره‌ت به‌ گاندی لابرد، به‌ڵام ئه‌و فیلمه‌ش نه‌یده‌توانی جێگه‌ و پێگه‌یه‌کی به‌ربڵاو و هاوسه‌نگ له‌ گه‌ڵ ئه‌ندێشه‌کانی گاندی له‌ ته‌نراوی مێژویی ئه‌و ئه‌ندێشانه‌ دا ته‌رخان بکات. ته‌نراوی ئه‌و مێژویه‌ی که‌ ئه‌و ئه‌ندێشانه‌ له‌ به‌ستێنی ئه‌و دا په‌روه‌رده‌ کرابوون. به‌ ئاوڕدانه‌وه‌ به‌ چه‌ند ده‌قێکی که‌ له‌ گاندیه‌وه‌ به‌ زوبانی فارسیه‌وه بڵاو بوونه‌ته‌وه‌ ته‌نیا ئه‌وه‌ ده‌کرێت که‌ وێنه‌یه‌کی ناته واو و ئاڵۆز له‌ ئه‌ندێشه‌و کرده‌وه‌کانی ئه‌و چێ بکه‌ین. به‌م جۆره‌ ئێرانیه‌کان به‌شێکی هه‌ره‌زۆری به‌رهه‌مه‌کانی گاندی ناناسن، به‌جۆرێک که‌ له‌ سه‌رجه‌می 100سه‌د به‌رگ له‌ به‌رهه‌مه‌کانی ئه‌و، یه‌ک له‌ ده‌ی ئه‌وانیش بۆ سه‌ر زوبانی فارسی وه‌رنه‌گێردراون  و به‌شێکی زۆری وه‌رگێڕاوه‌کانیش ساڵانێکه‌ که‌ وه‌ده‌س نایه‌ن و نایابن. به‌م جۆره‌ تایبه‌تمه‌ندی سه‌ر به‌ گاندی و هێز و توانای ئه‌و نه‌ ته‌نیا هه‌ر له‌ ژیانی بێ­وێنه‌ی ئه‌و دا – هه‌م له‌ رێزی مرۆڤێک و هه‌م له‌ رێزی پێغه‌مبه‌ری ناتوندوتیژی – حه‌شار دراوه‌، به‌ڵکو ئه‌و میراته‌ فه‌لسه‌فی و رامیاریه‌ی که‌ ئه‌و ، به‌ نوسراوه‌کانی ، له‌ دوای خۆی به‌جێهێشت ، له‌م به‌ستێنه‌ دا رۆڵێکی بنه‌ڕه‌تی هه‌یه‌.

گاندی سه‌ره‌ڕای زۆر نوسین، باشیشی ده‌نوسی.ئه‌و له‌ نوسین دا خاوه‌نی شێوازێکی ساکار و زاراوه‌یه‌کی راسته‌وخۆیه‌. بێ­گومان هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌ که‌ ئه‌و توانی ببێته‌ بیناسازی حه‌قیقی رزگاری نه‌ته‌وه‌ی هێند و که‌سایه‌تی و شکۆمه‌ندی بۆ ئه‌و نه‌ته‌وه‌یه‌ بگه‌ڕێنێته‌وه‌. به‌ڵام مه‌هاتما گه‌وره‌تر له‌ باوکی‌ هێندی نوێ دێته‌ ئه‌ژمار.بێ­شک ده‌وری گاندی ده‌ناساندنی ناتوندوتیژی، هه‌م وه‌کو چه‌مکێکی فه‌لسه‌فی و هه‌م له‌ رێزی ره‌وشتێکی سیاسی ، زۆر چاره‌نوس­سازه‌. به‌م جۆره‌، مێژوی ناتوندوتیژی خاوه‌نی دوو سه‌رده‌مه‌ ؛ به‌ر له‌ گاندی و دوای گاندی. به‌م حاڵه‌ش پێم وانیه‌ که‌، سه‌رجه‌م بیروڕا و کرده‌وه‌کانی گاندی ده‌ربڕی حه‌قیقه‌تێکی ره‌ها بن که‌ ئێمه‌ ناعیلاج بین ئه‌وان بکه‌ین به‌ نمووده‌ی خۆمان و کرده‌وه‌ و فکره‌کانمان رێک له‌سه‌ر ژێرخانی ئه‌و دامه‌زرێنین. به‌م جۆره‌ ئێمه‌ ناتوانین بیری گاندی ده‌ چوارچێوه‌ی چه‌شنێک "گاندیسم" یان "گاندیخوازی" بڕێژین و ئینجا به‌ شێوه‌ی مه‌کته‌بێکی داخراو ئاراسته‌ی بکه‌ین.

هه‌روه‌ها گاندیش له‌ ئێمه‌ی ناوێ که‌ وڵامه‌کانی ئه‌و بۆ خۆمان دووپات که‌ینه‌وه‌، به‌ڵکو بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌مان بۆ ده‌کات که‌ هاوڕێ له‌ گه‌ڵ ئه‌و، پرسیارگه‌لی بنه‌ڕه‌تی بێنینه‌ ئاراوه‌؛ پرسیارگه‌لێک که‌ په‌یوه‌ندیان به‌ واتای مێژویی و هه‌بوونی هه‌نووکه‌یی ئێمه‌وه‌ هه‌یه‌. که‌ واته‌، بۆ ناسینی حه‌قیقه‌تێکی که‌ ئه‌و به‌و په‌ڕی سۆز و ئه‌وین و پێکهه‌ڵکردن، خوازیاری بوو، ده‌بێ رێگای ئه‌و درێژه‌ پێبدرێ؛رێگای ئه‌زموون­خوازێکی رووناک­دڵ ، که‌ له‌ نێو مرۆڤه‌کاندا ده‌ژیا و به‌شداری گرفت­وده‌رد و چه‌ڵه‌مه‌کانی ئه‌وانی ده‌کرد و هه‌وڵی ده‌دا بۆ ئه‌وان رێگاچاره‌یه‌ک، به‌بێ هه‌ر چه‌شنه‌ ترس و ناهومێدیه‌ک، بدۆزیته‌وه‌. به‌م هۆیه‌یه‌ که‌ گاندی له‌ سه‌راسه‌ری ژیانی دا به‌رده‌وام خۆی به‌ خوازیاری حه‌قیقه‌ت زانیوه‌ و ته‌نانه‌ت ئه‌و ساته‌ی که‌ ژیاننامه‌ی خۆی ده‌نوسی، ناوی "ئه‌زموونه‌کانی من له‌ گه‌ڵ حه‌قیقه‌ت"ی لێنا.به‌ واتایه‌کی­تر به‌ بۆچوونی گاندی، ژیان، مانایه‌کی جگه‌ له‌ خواست و به‌دواچوونی حه‌قیقه‌ت نیه‌.به‌ڵام حه‌قیقه‌ت بابه‌تێکی ره‌ها نیه‌ و خوازیاری حه‌قیقه‌ت که‌سێکه‌ که‌ رێڕه‌وی رێگایه‌کی بێ­کۆتایه‌. که‌ واته‌ حه‌قیقه‌تێکی که‌ گاندی ئاوڕی وێ ده‌داته‌وه‌، رێژه‌یی و ناته‌واوه‌. به‌م هۆیه‌یه‌ که‌، به‌ بڕوای گاندی، مرۆڤ هه‌رگیز بۆی نیه‌ حه‌قیقه‌تی خۆی به‌ سه‌ر ئه‌وی­تر داسه‌پێنیت. به‌م جۆره‌، ته‌وه‌ره‌ی بنه‌ڕه‌تی بیر و کرده‌ی گاندی "پێکهه‌ڵکردنی دوولایه‌نه‌"یه  ‌. له‌ سه‌ر ئه‌و ئه‌ساسه‌، به‌ بێ ناتوندوتیژی 0(ئاهیمسا9)* ،حه‌قیقه‌تێک بوونی نیه‌.گاندی ده‌نوسێت: حه‌قیقه‌ت و ناتوندوتیژی به‌ له‌ونێک له‌ گه‌ڵ یه‌ک  تێک­ته‌نراون که‌ به‌ هیچ کردارێک له‌ یه‌ک­ جوێ­کردنه‌وه ‌و به‌ بێ یه‌ک ناسینیان، مومکین نیه‌. ئه‌م دووانه‌ له‌ چه‌شنی دوو لای یه‌ک سیککه‌ ده‌چن. کێ هه‌یه‌ بڵێ که‌ کامه‌ لای ، روو و کامه‌یه‌ن پشتی ئه‌و سیککه‌یه‌یه‌. به‌و جۆره‌، ناتوندوتیژی له‌ گوێنی پێکهه‌ڵکردن­ترین و به‌ژیوارانه‌ترین شێوه‌ی هه‌ڵس­وکه‌وت له‌گه‌ڵ که‌سانێک دێته‌ ئه‌ژمار که‌ بۆچوون و تێڕامانی جیاوازیان به‌رامبه‌ر به‌ حه‌قیقه‌ت هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ هه‌مان کات دا به‌ ڕه‌چاوکردنی ئه‌و ره‌وشته‌ش، ئه‌گه‌ری هه‌ڵخه‌ڵه‌تان له‌ گۆڕێ دا هه‌یه‌ و هه‌ڵه‌کانیش ده‌بی پێداچوونه‌وه‌یان به‌ سه‌ر دا بکرێ. جا که‌ وابوو "ساتیاگراهی" یانی مرۆڤێکی که‌ هێز و تینی رۆحی ئه‌و، بۆ لای حه‌قیقه‌ت هانی ده‌دا و داخوازی ئاماده‌بوونی ئه‌و حه‌قیقه‌ته‌ له‌ شوێنه‌واری ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تیه‌. به‌ بڕوای گاندی، ساتیاگراهی ده‌بێ سه‌ربه‌خۆیی خۆی، وه‌کو بوونه‌وه‌رێکی ئازاد و به‌رپرس وه‌ئه‌ستۆ بگری، چونکینێ ئه‌و ده‌ حه‌قیقه‌ت دا ده‌نگی  ویژدانی خۆی،به‌ "دادوه‌ری باڵای دروستبوونی ته‌واوه‌تی ئاکار و ئه‌ندێشه‌کانی" خۆی داناوه‌. به‌ڵام ئه‌و سه‌ربه‌خۆییه‌، ناعیلاج ئه‌گه‌ری هه‌ڵه‌کردنیشی تێدا به‌دی ده‌کرێ. به‌م هۆیه‌یه‌ که‌ داخوازی حه‌قیقه‌ت، نه‌ک هه‌ر ده‌ مرۆڤ دا وه‌کو تاک، به‌ڵکو ده‌ په‌یوه‌ندی له‌ گه‌ڵ ئه‌ویتر و ده‌ رێزلێنان له‌ حه‌قیقه‌تی ئه‌ویتر شاراوه‌یه‌. بۆیه‌ هه‌ر ئه‌و جۆره‌ی که‌ ئێریک ئێریکسۆن به‌ حه‌قه‌وه‌ ده‌ڵێت: ئه‌و که‌سه‌ی که‌ مه‌یلی له‌سه‌ر تو‌ندوتیژیه‌، له‌ هه‌مو کات دا خۆی به‌ پۆلیسی ئه‌ویتر ده‌زانی و به‌و باوه‌ڕه‌ راهاتوه‌ که‌ هه‌مو ئه‌و کارانه‌ی ده‌ حه‌قی ئه‌ویتر دا ده‌یکات، ئه‌وه‌ ئه‌ویتر رێک شایسته‌ی ئه‌وانه‌." و گاندی ئاماژه‌ ده‌کات که‌:" تو‌ندوتیژی قه‌ت، حه‌قیقه‌تی له‌سه‌ر کورسی دانه‌نیشاندوه‌، بۆیه‌ ه‌ست به‌ تو‌ندوتیژی کردن نیشانه‌یه‌که‌ له‌ نه‌فامی، نه‌زانی و رق و توره‌یی  بێ‌ که‌ڵک." سه‌ره‌ڕای هه‌مو ئه‌و باسانه‌، به‌ بڕوای گاندی، تو‌ندوتیژی سه‌ربه‌خۆ پێک نایه‌. بۆ پێکهێنانی که‌ش و هه‌وایه‌کی زێهنی ناتو‌ندوتیژی ده‌بی ڕێک و پێکی به‌ سه‌ر خۆمان داسه‌پێنین. سه‌ره‌تا ده‌بێ مرۆڤ به‌ سه‌ر ترس له‌ مه‌رگ که‌ له‌ ناخی دا ماڵی سازکردوه‌، سه‌رکه‌وێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ مرۆڤ بۆیه‌ ده‌کوژیت که‌ نایهه‌وێ بمریت. به‌ڵام مرۆڤ به‌ ده‌ربازبوون له‌ زیندانی مه‌رگ له‌ به‌ندیجانه‌ی تو‌ندوتیژی رزگاری ده‌بێت. ئه‌و ده‌نوسێت: ناتوانین ناتو‌ندوتیژی فێری که‌سێکی که‌ له‌ مردن ده‌ترسێت و توانای به‌رخۆدانی نیه‌ بکه‌ین. مشکێکی که‌ له‌ خۆی به‌رگری ناکات، ناتوانین بڵێین که‌ له‌ تو‌ندوتیژی به‌ده‌ره‌، چونکینێ ئیزن ده‌دات که‌ پشیله‌ بیخوات." ده‌و تێڕوانینه‌ دا، به‌ بڕوای گاندی، ئامانجی به‌رخۆدانی به‌بێ­ تو‌ندوتیژی، مه‌جبورکردنی نه‌یار(حریف) نیه‌، به‌ڵکو به‌ بڕوا گه‌یاندنی ئه‌وه‌ و ئه‌م بابه‌ته‌ش به‌ بێ ماندویه‌تی و تێکۆشانی ئه‌و که‌سه‌ی که‌ خۆی له‌ به‌شداری­کردن له‌ ره‌وتی بێ­عه‌داڵه‌تی ده‌پارێزێت و به‌ راشکاوی له‌ به‌رامبه‌ر یاسه‌گه‌لی ناعادڵانه‌، راده‌په‌ڕیت، وه‌ده‌ست نایێت. به‌وپێیه‌ به‌ بۆچوونی گاندی، ناتو‌ندوتیژی هاوتا و یه‌کسانه‌ له‌گه‌ڵ هێزی ئه‌وین. هه‌ر به‌م هۆیه‌ش گاندی بۆ ئاماژه‌کردن به‌ خه‌باتی به‌ده‌ر له‌ ناتو‌ندوتیژی له‌ ده‌سته‌واژه‌ی "ساتیاگراهی" که‌ڵک وه‌رده‌گری، که‌ له‌و دا ساتیا(حه‌قیقه‌ت) مانای ئه‌وینی له‌سه‌ر شانه‌ و ئاگراهیش(به‌رده‌وامی)  ده‌ربڕی مانای هێزه‌. که‌ واته‌ ساتیاگراهی هێزێکه‌ که‌ له‌ حه‌قیقه‌ت و ئه‌وین به‌رهه‌م دێ. به‌ بڕوای گاندی ته‌نیا ئامرازی شیاو، له‌ رێگای وه‌ده‌ست هێنانی حه‌قیقه‌ت، ئه‌وینه‌. گاندی ده‌نوسێت:"ئه‌وین به‌تواناترین هێزێکه‌ که‌ جیهان خاوه‌نیه‌تی و له‌ هه‌مان کاتیشدا بێ ئیدعاترین هێزێکیشه‌ که‌ ده‌توانرێت وێنابکرێت." به‌ واتایه‌کی­تر، یاسای ئه‌وین، یاسای که‌سێکه‌ که‌ به‌سه‌ر بێزاری و تو‌ندوتیژیدا زاڵه‌. ئه‌وین که‌ به‌ هیچ له‌ونێک ده‌ربڕی لاوازی و بێ­هێزی که‌سایه‌تی یان ترس له‌ مه‌ترسی نیه‌، به‌هێزترین به‌رخۆدانی ئه‌خلاقیه‌ که‌ ده‌شێت له‌ به‌رامبه‌ر جه‌زره‌به‌ و تو‌ندوتیژیه‌کانی نه‌یار، بوونی هه‌بێت. ئه‌وین چه‌کێکه‌ که‌ ده‌ ده‌ست لایه‌نگری ئه‌هیمسا دایه‌ و ده‌ره‌تانی ئه‌وه‌ی پێ­ده‌دا که‌ هه‌م له‌گه‌ڵ غه‌ریزه‌ی ده‌سه‌ڵاتخوازی خۆی و هه‌م له‌گه‌ڵ له‌مپه‌ره‌ ده‌ره‌کیه‌کان به‌ربه‌ره‌کانی بکات. که‌ واته‌، به‌ بۆچوونی گاندی، ئه‌ویندارێتی حه‌قیقه‌ت به‌ بێ ره‌چاوکردنی ئه‌وندارێتی ئه‌ویتر (مه‌به‌ست به‌ بێ ئه‌ویندارێتی نه‌یار) بوونی بۆ نیه‌، چونکینێ ته‌نیا ئاهیمسایه‌ که‌ هه‌لی ده‌گه‌ڵ حه‌قیقه‌ت­بوون و له‌ نێو حه‌قیقه‌ت بوونمان بۆ ده‌ڕه‌خسێنیت. به‌و واتایه ‌که‌ نه‌یارانمان خۆش بوێت و له‌ هه‌ڵه‌ و خه‌تاکاریه‌کانی ئه‌وان چاوپۆشی بکه‌ین و باری ئازار و مه‌ینه‌ته‌کانی ئه‌وان وه‌ئه‌ستۆ بگرین. به‌ڵام به‌ بڕوای گاندی هێزی "ئاهیمسا" له‌و شوێنه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کا که‌ ئیمان به‌ خودا و ئیمان به‌ مرۆڤ تێک­ده‌ئاڵێ، به‌ وردی بڵێم که‌ به‌ باوه‌ڕی گاندی، ته‌نیا رێگه‌یه‌ک بۆ خۆشه‌ویستنی خودای، خۆشه‌ویستنی مرۆڤه‌. گاندی ده‌ڵێت: من ناتوانم خودای له‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤ بدۆزمه‌وه‌ ...ئه‌گه‌ر دڵنیا بام که‌ ده‌متوانی خودای له‌ ئه‌شکه‌وته‌کانی هیمالیا په‌یاکه‌م ، ئه‌وه‌ ده‌سبه‌جێ، بۆ ئه‌وێ ده‌ڕۆیشتم، به‌ڵام دڵنیام که‌ جێگای خودای ته‌نیا و ته‌نیا دڵی مرۆڤه‌کانه‌." به‌م جۆره‌ به‌ رای گاندی، ئه‌و که‌سه‌ی که‌ توانای خۆشه‌ویستنی مرۆڤی هه‌یه‌، ده‌بێته‌ دێراوێکی زیندوو که‌ ده‌ ئه‌ودا هێزی حه‌قیقه‌ت که‌ پێشانده‌ری بێ­خه‌وشی خوداوه‌نده‌، رێژه‌وی ده‌بێت. که‌ واته‌ به‌ بۆچوونی گاندی، حه‌قیقه‌ت، که‌ له‌ ئاستێکی به‌رابه‌ردا هه‌م ئه‌وینه‌ و هه‌م ناتو‌ندوتیژیه، له‌ هه‌مان کاتدا ناوی خوداوه‌ندیشه‌. به‌م حاله‌ش گاندی له‌ شوێنێک دا نوسیویه‌تی:" راسته‌قینه‌­تر ئه‌وه‌یه‌ که‌ بڵێین حه‌قیقه‌ت خودایه‌ هه‌تاکو ئه‌وه‌ی که‌ بڵێین خودا حه‌قیقه‌ته‌، چونکی ئه‌گه‌ر حه‌قیقه‌ت خودا بێت و له‌ هه‌مان کات دا جێگاشی له‌ دڵی هه‌مو ئینسانێک دا بێت ، ئه‌وه‌ ئیتر ئه‌و کات پێویست ناکات که‌ له‌ سه‌ر فێرکاریه‌کانی ئایینێکی تایبه‌ت­دا دابه‌زین و فه‌رموده‌کانی ئه‌و ئایینه‌ به‌بێ ­لێک­هه‌ڵاواردنێکی ره‌خنه‌گرانه‌ به‌ڕێوه‌به‌رین.‌ که‌ وابوو ئینسان ده‌توانی و ده‌بێ سه‌باره‌ت به‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌کان، رێ­وره‌سم و نه‌ریته‌کانی‌ دینه‌کانی جۆراوجۆر هه‌ڵوێستی ره‌خنه‌گرانه‌ی هه‌بێت. گاندی ده‌نوسێت: " ده‌بی سه‌رجه‌می دروشمه‌کانی ته‌واوه‌تی ئایینه‌کان ده‌ پێشانگای ئه‌زمونی ئاوه‌زدا ‌ته‌یار و نیشته‌جێ بن." هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌ که‌ ئه‌و، هیچ شک و دوودڵی له‌ وه‌لانانی ئه‌و شتانه‌ی ده‌ دین دا که‌ عه‌قلی راسته‌قینه‌یی ئه‌وان ناسه‌ڵمێنیت، نیه‌ و ده‌ڵێت: " من هه‌ر چه‌شنه‌ بڕوای مه‌زهه‌بی که‌ له‌گه‌ڵ عه‌قڵ، هاوڕا نه‌بێت و دژایه‌تی ئه‌خلاق بکات ره‌ت ده‌که‌مه‌وه‌."به‌ واته‌یه‌کی­تر به‌ بۆچوونی گاندی؛ هه‌ڵه‌ و ناته‌واویه‌کانی ئینسانی له‌ سه‌ر ئایینه‌کان کاریگه‌ری هه‌بوه‌ و به‌م جۆره‌ هیچ­کام له‌ ئایینه‌کان ناتوانن ئیدعای ئه‌وه‌ بکه‌ن که‌ له‌ ئه‌وانی­تر له‌سه‌رتره‌. به‌م هۆیه‌شه‌ که‌ گاندی ده‌ڵێت که‌ ده‌یهه‌‌وێت به‌ خودایه‌ک خزمه‌ت­گوزاری بکات که‌ له‌ ئاستی حه‌قیقه‌ت دا خۆ بنوێنی نه‌ک به‌ خودایه‌کی­تر.چونکی ده‌یهه‌وێ ده‌ شرۆڤه‌ی ده‌قه‌ پیرۆزه‌کان و له‌ ژێر تیشکی حه‌قیقه‌تێکی که‌ خۆی که‌شفی کردوه‌، ئازاد و سه‌ربه‌ست بمێنیته‌وه‌. به‌م جۆره‌ ئیمانی گاندی به‌ مه‌زهه‌بی هێندو به‌ هیچ جۆرێک ئه‌وی مه‌جبور به‌وه‌ نه‌کردوه‌ که‌ ناعیلاج بێ له‌وه‌ی ، به‌ر له‌ هه‌مو شتێک، سه‌رجه‌م ئایاتی ده‌قه‌ پیرۆزه‌کانی سه‌ر به‌م مه‌زهه‌به‌، په‌سند بکات. هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌ که‌ ده‌ دوازده‌ی مێی 11111212311920  ده‌ بڵاڤۆکی خۆی – هێندی گه‌نج- ده‌نوسێت: " ئه‌گه‌ر له‌ من بپرسن که‌ بنه‌مای سه‌ره‌کی ئایینی هێندو چیه‌؛ ته‌نیا ئه‌و وڵامه‌ ده‌ده‌مه‌وه‌ که‌؛ خوازیاری حه‌قیقه‌ت به‌ که‌ره‌سته‌کانی به‌ده‌ر له‌ تو‌ندوتیژی . ته‌نانه‌ت که‌سێک بۆی هه‌یه‌ که‌ بڕوای به‌ خوداوه‌ند نه‌بێت و له‌ هه‌مان کاتیشدا له‌ رێز هێندویه‌ک بێته‌ ئه‌ژمار." گاندی هه‌ر له‌ سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ ، به‌ داکۆکیه‌وه‌ دژایه‌تی له‌ گه‌ڵ بۆچوونێک له‌ ئایینی هێندو ده‌کات که‌ "گڵاو ئه‌ژمێری" (نجس شماری( به‌ به‌شێک له‌و ئایینه‌ ده‌زانیت و ده‌نوسێت:" ئه‌گه‌ر گڵاوئه‌ژمێری به‌شێک له‌ پڕه‌نسیبه‌کانی بڕواگه‌لی هێندو بوایه‌، من له‌وه‌ی که‌ ناوی هێندویه‌کم له‌ خۆ نابا ،خۆم ده‌بوارد."گاندی سه‌باره‌ت به‌ خه‌بات له‌گه‌ڵ گڵاوئه‌ژمێری، له‌ ساڵی 1919 زنجیره‌یه‌ک له‌ چاکسازیه‌کانی کۆمه‌ڵایه‌تی پێشنیار ده‌کات. ئه‌و له‌گه‌ڵ گڵاوه‌کان(نجس ها) ده‌ژیت و له‌ ئیشه‌کانی پاک و خاوێنی- که‌ تایبه‌تن به‌ ئه‌وان – له‌گه‌ڵ ئه‌وان به‌شداری ده‌کات. ناوی هریجه‌ن (عه‌ولاده‌کان یان ئۆمه‌تی خودا) بۆ رۆژنامه‌که‌ی خۆی هه‌ڵده‌بژێریت. ئه‌وه‌ هه‌مان ئه‌و ناوه‌یه‌ که‌ له‌سه‌ر گڵاوه‌کانیشی نابوو و زۆر جارانیش به‌ڕۆژوو ده‌بوو هه‌تا له‌و رێگایه‌وه‌ بتوانیت مافی چوونه‌ژوور بۆ مه‌عبه‌ده‌کان، بۆ ئه‌وانیش وه‌ربگرێت. که‌ وابوو ناتوندوتیژی، به‌ بڕوای گاندی، هه‌ر به‌ته‌نیا نابێ پاڵنه‌ری کرده‌وه‌ی به‌ربه‌ره‌کانی له‌گه‌ڵ ئینگلیزیه‌کان بیت به‌ڵکو ده‌بی، هانده‌ری هێندیه‌کان ده‌ به‌ڕێوه‌بردنی باشتری وڵاته‌که‌شیان بێت. به‌و پێیه‌، ناتوندوتیژی گاندی به‌ ته‌نیا که‌ره‌سته‌یه‌ک بۆ ناڕزایه‌تی ده‌ربڕین و بێ­ئه‌مری­کردن نیه‌، به‌ڵکو ئامرازێکیشه‌ بۆ ئیداره‌ی دێموکراتیکی وڵات.

به‌ بڕوای گاندی، سه‌ربه‌ستی و رزگاری هێندویه‌کان به‌و مانایه‌یه‌ که‌ ئه‌وان هه‌لی ئه‌وه‌یان بۆ بڕه‌خسێت که‌ باری چاره‌نووسی خۆیان، به‌سه‌ر شانی خۆیانه‌وه‌ بێت، به‌جۆرێک که‌ بتوانن خۆیان له‌ په‌رژینی هه‌مو جۆره‌ ئیستبدادێک ده‌رباز که‌ن. به‌م هۆیه‌یه‌ که‌ ده‌ڵێت؛ به‌ دوای ئه‌وه‌ دا نیم که‌ هیند به‌ ته‌نیا له‌ ژێر زوڵم و زۆری ئینگلیزیه‌کان رزگار بکه‌م، بڕیارم داوه‌ که‌ ئه‌وی له‌ بازنه‌ی ته‌واوی بیچمه‌کانی کۆیله‌تی، که‌ به‌سه‌ر شانیه‌وه‌ قورسن، ئازاد بکه‌م.

به‌ تێڕوانینێکی­تر، ئیستڕاتژی کرده‌وه‌ی به‌ده‌ر له‌ توندوتیژی، به‌ بۆچوونی گاندی، خاوه‌ندێتی ده‌سه‌ڵات ده‌ هێندێ دا نیه‌، به‌ڵکو به‌ڕه‌وه‌بردن و به‌کاربردنی ده‌سه‌ڵاته‌ ، له‌ لایه‌ن خودی هێندیه‌کان. گاندی ده‌ڵێ؛ "سه‌ربه‌خۆیی، له‌ ده‌رکردنی ئینگلیزه‌کان گرینگتره‌، بۆیه‌ ده‌بێ فێری ئه‌وه‌ بین که‌ خۆمان ئیداره‌ بکه‌ین." که‌ واته‌ هێندیه‌کان ده‌بێ فێر بن له‌گه‌ڵ یه‌کدی بژین و وه‌رگری هیچ چه‌شنه‌ ئیستبدادێک نه‌بن. واته‌، ده‌بێ له‌ ناخی هه‌ر هیندیه‌ک ئه‌و زانیاریه‌ پێک بێت که‌ به‌ خۆی بیناسازی تایبه‌تی خۆیه‌تی. به‌م هۆیه‌یه‌ که‌ گاندی له‌سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌یه‌ که‌ دێموکراسی و ناتوندوتیژی ، به‌ چه‌شنێک خاوه‌نی یه‌ک سروشت و جه‌وهه‌رن و هه‌ر به‌م هۆیه‌شه‌ که‌ ده‌ڵێت " دێموکراسی راسته‌قینه‌ ده‌توانێت ته‌نیا له‌ دڵی ناتوندوتیژی پێک بێت." بێ­شک گاندی ده‌زانیت که‌ مه‌رجی ئیداره‌کردنی کۆمه‌ڵگا به‌ پێی پره‌نسیبی ناتوندوتیژی مه‌رجێکی له‌ڕاده‌به‌ده‌ر دژواره‌، به‌ڵام ئه‌و ناهومێد نابی، چونکی له‌ ساڵی 1940 دا ده‌نوسێت که‌ ده‌ ئه‌ندێشه‌ی وه‌ها چه‌رخێکی زێڕین دا نیه‌ ،به‌ڵکو بڕوای به‌ شیمانه‌ی پێک­هێنانی کۆمه‌ڵگایه‌کی که‌ ده‌ ئه‌و دا ناتوندوتیژی باڵاده‌ست بێ، هه‌یه‌.که‌ واته‌ ئه‌وه‌ی گاندی فێرمان ده‌کا ئه‌وه‌یه‌ که‌ ناتوندوتیژی ئێستاش له‌ ئێمه‌ فره‌ دووره‌ و ده‌ هه‌ر قۆناغێکی مێژویی که‌ دۆزی دێموکراسی و پێکهه‌ڵکردنی دینی، کولتوری، رامیاری بۆ ئینسانه‌کان گه‌ڵاڵه‌ ده‌کرێت، ئه‌وان سه‌رله‌نوێ بۆ چاوپێکه‌وتنی ئه‌ندێشه­ی ناتوندوتیژی پڕتاو ده‌بن. بێگومان کاتی ئه‌وه‌ هاتوه‌ که‌ ئێمه‌ش هاوڕێ له‌گه‌ڵ گاندی، له‌و گرینگیه‌ ئاگادار بین که‌ " توندوتیژی خۆکوژیه‌"و "دونیا له‌ رق و نفره‌ت ماندوو بووه‌." کاتی ئه‌وه‌ی گه‌یشتوه‌ که‌ ئه‌و راستیه‌ بسه‌ڵمێنین که‌، توندوتیژی رێگاچاره‌یه‌ک نیه‌ بۆ تێفکرین سه‌باره‌ت به‌ ئه‌و که‌سه‌ی که‌ له‌ ئێمه‌ جیاوازه‌ و شیوازێکیش نیه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی چالاکیه‌کانی سیاسی کۆمه‌ڵگا یان سه‌رکه‌وتن به‌ سه‌ر شه‌ڕه‌کان و دوژمنایه‌تیه‌کان. مه‌هاتما گاندی به‌ ئێمه‌ی نیشان دا که‌ ناتوندوتیژی ‌ده‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی یه‌ک ئیمکانه‌. که‌سانێکی­تریش وه‌کو وینوبا، مارتین لوترکینگ، لانزا دێل­واستۆ و عه‌بدولغه‌فارخان ده‌ژیانی خۆیان له‌و ئیمکانه‌ی به‌هره‌مه‌ند بوونه‌ و ده‌و رێگایه‌ش رێنما و پشتیوانیان، وته‌ و کرده‌وه‌ کانی گاندی بووه‌. که‌ واته‌ ئێستاش بوونی گاندی به‌رده‌وام ده‌ست پێده‌کا. چونکی گاندی هه‌ر چه‌نده‌ ده‌ نێو نه‌ریتێکی چه‌ند هه‌زار ساڵه‌ چه‌قه‌ره‌ی هه‌بووه‌، خاوه‌ن فکر و چاکسازێکی کۆمه‌ڵایه‌تی مۆدێڕن بووه‌ که‌ ،به‌ ناساندنی خۆی له‌ رێز خوازیاری حه‌قیقه‌ت ،هه‌تا دواکاته‌کانی ژیانی، ده‌س­هه‌ڵگری فکرکردنه‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌ رێژه‌وی روداوه‌کانی سه‌ده‌ی ئێمه‌ و کارتێکردن له‌ سه‌ر جیهانی مۆدێرن ،به‌ ئه‌ندێشه‌ و کرده‌وه‌، نه‌بووه‌. به‌م هۆیه‌یه‌ که‌ ئێمه‌ ده‌بێ به‌ تێفکرین ده‌ ئه‌ندێشه‌ و کرده‌کانی ئه‌و مه‌زنه‌ پیاوه‌ گچکه‌یه‌، درێژه‌ بده‌ین ،پیاوێکی که‌ سه‌داقه‌تی پێکهه‌‌ڵکردن و پارێزکاریه‌که‌ی ، دڵنیاترین زامینی ،پانتای رۆحی ئه‌و بوو‌. که‌سێکی که‌ ژیانی به‌ ته‌واوه‌تی ، له‌پێناو پێکهێنانی دونیایه‌کی باشتر به‌خت کرد، دونیایه‌کی که‌ ده‌ئه‌و دا خۆشه‌ویستی و له‌یه‌ک تێگه‌یشتنی دوولایه‌نه‌، بتوانیت جێگری جنایه‌ت و نفره‌ت بیت و له‌ هه‌مان کاتیش، که‌سایه‌تی زاتی و ده‌روونی هه‌ر نه‌ته‌وه‌یه‌ک و به‌های بێ­هاوتای هه‌ر تاکێکیش ده‌ ئه‌ودا ره‌چاو بکرێ.   

     ‌ 

که‌ریم خزری


2336
بازدید
5
نظرات
تاریخ ارسال : ۱۹:۳۰:۵۱ _ ۱۳۹۴/۱۲/۲۹
  • سید:
    ۱۲:۳۹:۰۷ __ ۱۳۹۵/۰۱/۰۷

    نوشته ای بسیار عالی و پر محتوا و تاثیر گذار می باشد امیدوارم جناب آقای کریم خضری همیشه موفق و موید باشند و این راه پر فراز و نشیب را ادامه بدهند.

  • سلیم:
    ۱۲:۴۳:۰۱ __ ۱۳۹۵/۰۱/۰۷

    به راستی به خویندنه وهی چیژم وه رگرت و شکم ده وه ی دانیه که بلاو کردنه وه ی ئه و ئه ندیشانه ده ساز کردنی کومه لگایه کی بی به ر له توندوتیژی زور شوین دانه ر ده بی.

  • قاسمی:
    ۲۳:۲۶:۵۱ __ ۱۳۹۵/۰۱/۰۸

    زورجوانه بژی کاک که ریمی به ریز

  • محمدی:
    ۱۲:۰۰:۱۸ __ ۱۳۹۵/۰۳/۰۱

    زور جوانه هر بژی

  • :
    ۱۲:۲۳:۰۹ __ ۱۳۹۵/۰۳/۱۷

    چنان همیشه زیبا بود . لذت بردیمسلامتی و شادمانیتان را آرزومندیم


نظر خود را ارسال کنید


نام:
ایمیل:
دیدگاه:
کد امنیتی :


تمامی حقوق این سایت ، متعلق به وب سایت شنو پرس می باشد.
طراحی و برنامه نویسی : سورس کد